Braille: oud en springlevend, ook bij Luisterpunt
In 2025 vieren we wereldwijd 200 jaar braille. Ook bij Luisterpunt hebben brailleboeken altijd een belangrijke rol gespeeld. Onze directeur lezers, collectie en communicatie kroop in haar pen en neemt je mee voor een stukje geschiedenis.
Toen de Vlaamse overheid, Vlaamse Luister- en Braillebibliotheek (VLBB) en Vlaamse Klank- en Braillebibliotheek Licht en Liefde (VKBB) begin 2008 samen Luisterpunt oprichtten werden de braillecollecties van VLBB en VKBB samengebracht. Op dat moment stonden ongeveer 10.000 brailleboeken met een veelvoud aan fraai ingebonden braillebanden netjes naast elkaar, verdeeld over twee grote magazijnen. Rode en blauwe boeken wisselden elkaar af; de ene kleur de even boeknummers, de andere kleur de oneven. Zo zagen ziende bibliotheekmedewerkers meteen waar een nieuwe titel begon.
Geduld oefenen
Boeken gingen over en weer en er was slechts één exemplaar van een boek. Geïnteresseerden wachtten geduldig hun beurt af.
Tot boeken werden gescand was geduld sowieso een schone deugd, een boek in braille omzetten kostte veel tijd. Veelal deden vrijwilligers dit monnikenwerk, soms ook Chinese vrijwilligers zoals gedetineerden in de gevangenis van Leuven. Boeken werden letter per letter naar braille vertaald met een mechanische brailleschrijfmachine. Vervolgens lazen andere vrijwilligers de boeken na, en nadat fouten gecorrigeerd werden, vertrokken de losse bladen naar een boekbinderij, om ze in te binden en te voorzien van een stijlvolle donkerblauwe of donkerrode harde kaft.
De oudste exemplaren hebben een voorkant in marmerlook, met een uitsparing waarin de titel en de auteur in braille prijkten. De volgende generatie vermeldde op de rug, in gouden letters, de auteur, de titel, het boeknummer en het bandnummer. Boeken die uit tien of meer banden bestonden waren eerder regel dan uitzondering. We kunnen het ons nog amper voorstellen, maar als je weet dat boeken per drie banden over en weer gingen, dan besef je dat het uitlenen van brailleboeken een nauwgezette administratieve organisatie met zich meebracht.
Later werden boeken gescand en digitaal omgezet naar braille, en maakten de stijlvolle ingebonden boeken plaats voor boeken met plastic ringen, nog steeds voorzien van blauwe en rode kaften. En nog steeds werd op het geduld van de lezers gerekend, met één exemplaar van een titel.
2011: braille-enkel
In de loop van 2011 kwam hierin verandering, met de start van braille-enkel. Met braille-enkel werd een boek op vraag van een lezer geprint en opgestuurd, in geniete katernen. Lezers kunnen kiezen of het boek in één keer wordt opgestuurd, of per een zelf te bepalen aantal banden. De banden worden verzonden in omslagen die in de brievenbus passen, valiesjes ophalen op het postkantoor hoeft niet meer. Een ander belangrijk voordeel is dat een boek voor elke lezer opnieuw wordt afgedrukt en dus steeds verkrijgbaar is. Iedereen kan tegelijk hetzelfde boek lezen.
Van 2011 tot 2014 combineerde Luisterpunt braille-heen-en-terug (de ingebonden boeken) en braille-enkel (op vraag geprinte boeken). De braille-enkelcollectie groeide aan en dankzij het één-braille-collectie-project met onze Nederlandse collega’s kwamen brailleboeken die in Nederland werden geproduceerd ook in onze collectie terecht, en vice versa. Op die manier verrijkten we onze collectie met duizenden boeken in één klap.
Einde van een tijdperk en op naar de toekomst
In 2015 namen we afscheid van de ingebonden brailleboeken. Een belangrijke reden was dat ze ondertussen allemaal ouder werden, ze werden immers al enkele jaren niet meer aangemaakt. Vele titels werden bovendien al vervangen door een braille-enkelversie uit Nederland. Nooit telde onze collectie zoveel brailleboeken: begin 2015 meer dan 18.000.
We deden een oproep bij lezers en organisaties: ingebonden boeken waarmee ze een speciale band hadden mochten ze opvragen en houden. De respons hierop was klein, slechts een enkeling vroeg een boek op.
Maar waardevolle boeken, stuk voor stuk unieke titels, wilden we niet zomaar allemaal verloren laten gaan. We contacteerden de Koninklijke Bibliotheek, en ja, ze waren erg geïnteresseerd. Lijsten gingen over en weer, boeken werden gelabeld, genummerd en in door de KBR aangeleverde dozen gestoken. Zo verhuisden begin 2020 258 dozen met brailleboeken van Belgische auteurs naar het archief van de Koninklijke Bibliotheek; 1.713 boeken van Nederlandstalige en 82 boeken van Franstalige auteurs.
Ondertussen werken we dus al 10 jaar met braille-enkel of braille-op-aanvraag. En sinds geruime tijd bereiden we de volgende stap voor: braille-online als uitleenvorm. Hiermee kunnen braillelezers kiezen tussen het boek laten printen en thuisgestuurd krijgen (braille-papier) en het boek als digitaal bestand lenen en lezen met een brailleleesregel (braille-online). Mede ter ere van 200 jaar braille hopen we braille-online nog dit jaar tot bij onze lezers te brengen. Dan kan je kiezen, tussen 21.000 boeken én tussen braille-papier of braille-online.
Onze braillelezers
Onze braillelezers, dat is een ander verhaal. We hebben nog steeds enthousiaste braillelezers, alleen zijn ze met weinig. Sinds de start van Luisterpunt in 2008 is het aantal braillelezers helaas ongeveer gehalveerd, en dit geldt zowel voor de jeugdlezers (dit zijn de lezers tot en met 14 jaar) als voor de volwassenen. Het aantal jeugdlezers verminderde van 26 in 2008 naar 13 eind 2024, en het aantal volwassenen dat braille leest daalde van 304 naar 164. Sinds braille-enkel kunnen blinden en slechtzienden ook via organisaties zoals scholen lezen. Zo bereiken we nog 24 personen extra. En we weten dat een aantal scholen ook een schoolbibliotheek met brailleboeken heeft. Het aantal braillelezers zal dus wel iets hoger liggen, maar de dalende trend baart ons toch al vele jaren zorgen.
Belang van braille
Toch blijven we braille hoog in het vaandel dragen.
Braille leren lezen en schrijven is voor blinde en slechtziende kinderen wat leren lezen en schrijven voor alle kinderen is: de toegangspoort tot geletterdheid. Alleen door braille leren deze kinderen hoe een woord wordt geschreven, hoe een zinsconstructie wordt opgebouwd en welke leestekens best waar horen. Met andere woorden: spelling, grammatica en interpunctie hoor je niet maar leer je enkel door braille te voelen. Het bevordert - zeker voor beginnende lezers - dan ook in hoge mate het tekstbegrip en het taalgevoel.
Brailleboeken lezen vraagt een andere, meer intense concentratie dan boeken beluisteren. Je bent fysiek bezig met een boek, je hebt het letterlijk onder de vingers. Van onze lezers horen we dat ze een brailleboek lezen intiemer vinden, ze zitten dan meer in hun coconnetje, en dus ook meer in het verhaal.
Een andere bemerking die we geregeld van lezers horen is dat ze met het brailleboek hun eigen kleur en invulling kunnen geven aan een boek of tekst. Bij een luisterboek geeft de inlezer onvermijdelijk een zekere interpretatie aan het verhaal.
Braille stimuleren
Om braille lezen te stimuleren investeren we in braille-online, bij de collegabibliotheken in Spanje en het Verenigd Koninkrijk leidde braille-online tot meer uitleningen. Laat ons hopen. Een andere investering die we met extra middelen hebben gedaan is de aankoop van een aantal prachtige SAM-boeken. Dit zijn hybride boeken, met braille, groteletterdruk en audio, en met voelbare tekeningen met audiodescriptie. Ze zijn mooi, kleurrijk en ze stimuleren om samen te lezen – met broer, zus, (groot)ouder, vriendjes. We zetten een peter- /meterproject op om meer van deze prachtige boeken in onze collectie te kunnen brengen. De reacties van enthousiaste ouders en leerkrachten spreken voor zich, deze boeken worden enorm gewaardeerd. Zo kregen we een foto van een blind meisje van 10 jaar dat met een SAM-boek eindelijk kan voorlezen aan haar broertje van 4. Je ziet ze alle twee genieten. Hier worden we zo blij van.
Je merkt het, we geven braille en onze braillelezers niet op.
Die 6 puntjes die blinden en slechtzienden zelfstandig laten lezen en schrijven zijn té belangrijk. En laat het duidelijk zijn: braille is mee met de tijd, het is enorm geëvolueerd door een veelheid aan technologische mogelijkheden, maar de kernboodschap blijft: 200 jaar braille betekent 200 jaar aan communicatiemogelijkheden en toegang tot informatie.
Laten we dat nooit vergeten.